میتوانید صدای پالس یک تکنواز طبل را که محیط را فرحبخش میکند، تصور کنید یا به آهنگ آرام و گوشنواز یک لالایی در تخیلات خود بپردازید. هر کدام از این قطعات موسیقی المانهای ریتمیک متفاوتی را در بر میگیرند تا مشخصههای خاص خود را به گوش افراد منتقل کنند. این المانهای ریتم در موسیقی را میتوان ضرب، گام و میزان یا متر در نظر گرفت.
به نظر میرسد که درک صحیح از ریتم در موسیقی و شناخت تعاریف و مفاهیم پایه Rhythm به عنوان استخوانبندی کار یک موسیقیدان در نظر گرفته میشود و ارزش گذاشتن زمان و تلاش برای آن را دارد.
با درک صحیح این المانها متوجه تأثیر عمیق و گسترده ریتم در موسیقی میشوید. در این میان تفاوتی هم بین موسیقی کلاسیک یا موسیقی مدرن وجود ندارد. توجه داشته باشید که مهارتهای مرتبط با ریتم و آهنگ موسیقی میتوانند به مرور در فرد توسعه یافته و شکل بگیرد. این مسئله کمک میکند تا شما به تدریج بهتر و مؤثرتر بتوانید ایدههای خود در موسیقی را بیان کرده و انتقال دهید.
موسیقی از اجزاء و عناصر مختلفی ساخته شده است. هر یک از این اجزاء نیز بر ساختار ریتم تأثیرگذار خواهند بود. شاید بتوان مهم ترین آنها را به این شکل فهرست کرد:
یک ضربآهنگ یا پالس ثابت و پیدرپی مانند ضربان و نبض یک قطعه موسیقی عمل میکند که راهنمای شما در ساخت یک آهنگ است. ضربهای قویتر و ضعیفتر باعث شکلگیری یک الگوی صدا میشوند. هنگامی که این ضربانها در دورههای تکرارشونده سازماندهی شده و نظمی به خود میگیرند، همان میزان یا متر کار را به وجود میآورند که در واقع ساختار زمانی موسیقی شما را مشخص میکند.
در بحث ریتم در موسیقی، هر یک از ابزارآلات (مانند drum یا bass) پالسهای خاص خود را دارند. اما به هر حال برای افرادی که به دنبال درک مفاهیم Rhythm هستند، شناخت بهتر این اجزاء کلیدی باعث بهبود توانایی در نواختن، گوش کردن یا درک عمیقتر موسیقی میگردد.
نوتهای موسیقی صداها و سکونهای یک قطعه موسیقی را ارائه میکنند. هر یک دارای ارزش خاص خود هستند. این ارزشها و مقادیر – کامل (whole)، نیمه (half)، یک چهارم (quarter) و … – مشخص میکنند که هر نوت موسیقی هنگام اجرا، چه مقدار باید طول بکشد. با درک صحیح این تقسیمبندیها متوجه میشوید که نوتهای موسیقی چگونه بر ریتم اثرگذارند.
به عنوان مثال درک تفاوت میان نوتهای یک چهارم و یک هشتم به شما اجازه بهتر درک کردن مدت زمان موسیقیهایی که مینوازید یا گوش میدهید، میدهد. با افزایش دانش در چنین زمینههایی تفاوت ضربهای قوی و ضعیف بهتر برای شما مشخص میشود. در نتیجه مهارتهای شما در مبحث ریتم در موسیقی افزایش مییابد.
برای کشف اسرار ریتمیک یک قطعه موسیقی شناخت مفهوم ارزش زمانی یا کسر میزان (time signatures) مهم است. این مقادیر که در ابتدای هر قطعه در نوتها وجود دارند، به صورت کسری نمایش داده میشوند. عدد بالایی کسر مشخص میکند که در هر میزان چند ضرب وجود دارد. در حالیکه عدد پایینی مقدار ارزش نوت را نشان میدهد.
برخی از این کسرهای زمانی مانند 4/4 شناختهشدهتر هستند و ساختار و فریمورک رایجی را برای ریتم در موسیقی ایجاد میکنند. درک صحیح مفاهیم مرتبط با کسرهای زمانی به شما در شناخت ریتم موسیقی کمک میکند. این امر باعث میشود که موسیقی برای شما آسانتر شده و بهتر بتوانید آن را دنبال نمایید. بر روی بهینه اجرا کردن موسیقی توسط شما نیز اثرگذار است.
ریتم نقش مهمی در شکلگیری شخصیت یک ژانر موسیقی دارد و به شما کمک میکند تا درک کنید ضربها و کسرهای زمانی در هر یک، چگونه ساختاردهی شدهاند. فرقی نمیکند یک موسیقی پاپ رایج مدنظر شما باشد یا با ساختارهای گوناگون موسیقی آفریقایی سروکار داشته باشید، هر یک از این گونهها به هر شکل، ویژگیهای ریتمی مخصوص به خود را دارند.
در موسیقیهای رایج و مدرن، ریتم معمولا به گونهای است که موسیقی را خاطره انگیز و جذاب میکند. معمولاً از کسر میزان 4/4 در این نوع موسیقیها استفاده میشود. همین مسئله نیز باعث جذابیت و ریتم روان موسیقی میگردد. در چنین حالاتی عمدتاً تأکید بر روی ضرب دوم و چهارم هر میزان است. چنین روشی در موسیقیهای به سبک راک (rock)، پاپ (pop) و R&B بسیار دیده شده است.
البته مسئله دیگری که در موسیقی پاپ وجود دارد، استفاده از تکنیک سنکوپ (syncopation) است، به طوری که تأکیدها به صورت غیرمنتظرهای بین ضربها ظاهر میشوند. این مسئله نیز از دیگر ویژگیهای ریتم در موسیقی پاپ است که باعث افزایش جذابیت و هیجان این نوع موسیقی میشود. باعث میگردد موسیقی حس زنده بودن و پویایی به خود بگیرد.
موسیقی سنتی نیز از انواع گوناگونی از کسرهای میزان و ساختارهای ریتمیک بهرهمند است. البته اجرای این نوع ریتمها نیاز به دقت و تجربه بالایی هم دارد. آهنگسازانی چون بتهوون مرزهای ریتم در موسیقی کلاسیک را گسترش داده و الگوهای پیچیدهتر و تأکیدهای خارقالعادهای به آن اضافه کردهاند.
در مبحث ژانرهای مختلف موسیقی، باید به این نکته نیز توجه داشت که موسیقی آفریقایی بخصوص در زمینه ریتمهای پیچیده و ابزارهای ریتمیک، بر موسیقی جهان و ژانرهای مختلف بسیار تأثیرگذار بوده است. ویژگی پلی ریتم ها (polyrhythms) از جمله این تأثیرات است.
در ویژگی پلی ریتم چندین بیت یا ضرب متفاوت و چه بسا متضاد، در یک اجرا به کار گرفته میشوند. این مسئله بر روی بافت و عمق موسیقی اثرگذار خواهد بود. البته که فهم چنین ریتمهایی ممکن است چالشبرانگیز و در عین حال جالب و جذاب باشد.
نکته دیگر در مورد موسیقی آفریقایی آن است که تکرار الگوهای ریتمیک به عنوان مبنای کار این نوع موسیقی در نظر گرفته میشود. این مسئله در واقع ابزاری برای روایت داستان و فرهنگ موردنظر آنها است.
همچنان که ذکر شد، در حین گوش دادن به چنین سبکی از موسیقی، پیچیدگی موجود در ریتم در موسیقی، لایههای پنهانی از آن را نمایان میکند. گویی با شما در حال سخن گفتن است و شما را بیشتر به عمق کار میبرد.
ریتم در موسیقی ایرانی بسته به دورههای زمانی مختلف، تغییراتی داشته است. این تغییرات هم در بعد الگوها و هم در بحث ساختارها مطرح میشوند. اغلب، آنها را در سیستم دستگاه بررسی میکنند. این ریتمها عمدتا تحت تأثیر موسیقی و آواز و اشعار ایرانی نیز قرار دارند. همچنین با مفهومی به نام «ردیف در موسیقی ایرانی» نیز گره خوردهاند.
شاید از نظر تعداد و کمیت نتوان تنوع زیادی برای ریتم در موسیقی ایرانی متصور بود. مثلاً ریتمهای موجود در کشورهای عربزبان بیشتر از ریتمهای فارسی هستند. اما به طور کلی این ریتمها متناسب با فرهنگ و آداب و رسوم هر منطقه توسعه پیدا میکنند.
در موسیقی فارسی، ریتم که گاهی از آن به عنوان وزن نیز یاد میشود، به صورت زیر تعریف میشود:
«الگوهای تکرارشوندهای که با توجه به معیارهای کمی شعر سنتی فارسی و در طی سیستم قواعد عروض پیادهسازی میشوند و در نتیجه تغییراتی نسبت به ساختار زمانی (کسرهای میزان) رایج در سیستمهای غربی در آنها مشاهده میشود».
جزئیات بسیار بیشتری نیز در مورد مبحث ریتم در موسیقی ایرانی یا سایر سبکها میتوان مطرح کرد که ما به جهت اختصار، به همین میزان بسنده میکنیم.
در این مقاله به موضوع ریتم در موسیقی پرداختیم. سعی کردیم در مورد مفاهیم پایه ریتم در موسیقی؛ مانند المانهای اساسی آن، توضیحاتی بدهیم که باعث آشنایی بیشتر شما علاقهمندان گردد. همچنین به ارائه مباحثی در مورد ریتم در انواع مختلف سبکهای موسیقی پرداختیم. از موسیقی غربی تا کلاسیک و فارسی و … در این مقاله مورد بررسی قرار گرفتند. ترجمه متن انگلیسی این مقاله توسط سایت لرن بلاگ صورت گرفته است.
