در دنیای موسیقی کلاسیک اصطلاحی وجود دارد که مدام در کنسرتها، کتابهای تاریخ موسیقی و زندگینامه آهنگسازان به گوش میخورد و آن هم اپوس (opus) است. فرقی نمیکند که یک موسیقیدان تازهکار باشید، یک مخاطب کنجکاو یا یک هنرجوی موسیقی؛ در هر صورت فهمیدن اینکه معنی opus چیست به شما کمک میکند تا عمق، ساختار و ترتیب زمانی نهفته در پس بزرگترین آثار موسیقی تاریخ را بفهمید.
ما در این مطلب به بررسی معنی opus در موسیقی، نحوه استفاده از آن و دلیل اهمیت این واژه در فهرستبندی و شمارهگذاری آثار موسیقی و پژوهشهای امروزی میپردازیم.
اپوس واژهای با ریشه لاتین و به معنای «اثر» است. این اصطلاح که اغلب اوقات به شکل مخفف Op. نوشته میشود، در موسیقی به اثر یا قطعه یک آهنگساز اشاره میکند. از اپوس یا همان شماره اثر برای شمارهگذاری آثار یک آهنگساز بر اساس ترتیب انتشار یا زمان ساخت استفاده میکنند.
برای اینکه بهتر متوجه شوید معنی opus چیست به سونات پیانو شماره 14 بتهوون که به شکل زیر معرفی میشود (به عنوان یک مثال)، دقت کنید:
Beethoven Piano Sonata No.14 in C-sharp minor, Op.27, No.2این اثر معروف به سونات مهتاب است. عبارت اپوس 27 (Op.27) نشان میدهد که این اثر بخشی از یک مجموعه آثار است و از روی آن میتوان جایگاه زمانی ساخت این قطعه را در بین بقیه آثار بتهوون فهمید.
سیستم اپوس چند نقش مهم در دنیای موسیقی ایفا میکند که در ادامه آنها را بررسی میکنیم:
شماره اپوس نشان میدهد که هر قطعه یا اثر در چه دورهای از فعالیت یک آهنگساز نوشته شده است. این موضوع به شنوندهها و پژوهشگران کمک میکند مسیر تغییر و رشد سبک موسیقی هنرمند را بهتر دنبال کنند.
بعضی از آهنگسازان صدها قطعه ساختهاند. شمارهگذاری قطعات با اپوس باعث میشود وقتی یک هنرمند چندین اثر با اسمهای مشابه یا اسامی کلی مثل سونات یا کنسرتو دارد، آثارش با هم اشتباه گرفته نشوند و هر اثر به راحتی از بقیه تفکیک داده شود.
دانستن اینکه معنی opus چیست و شمارهگذاری آثار به این طریق، به هنرجوها، نوازندهها و مدرسان موسیقی کمک میکند تا وقتی دنبال یک قطعه خاص برای یادگیری، اجرا یا تحلیل و بررسی میگردند به راحتی آن را پیدا کنند.
معمولا وقتی یک اثر موسیقایی منتشر میشود آهنگساز یا ناشر آن برایش شماره اثر یا همان شماره اپوس را تعیین میکند. اما این مسئله قانون ثابت و یکسانی ندارد و در طول تاریخ، هر آهنگسازی روش خاص خودش را دنبال کرده است.
به مثالهای زیر دقت کنید:
درست به خاطر همین تفاوتها و بینظمیها بود که پژوهشگران بعدها برای بعضی آهنگسازها که آثار زیادی داشتند یا اطلاعات دقیقی از آثارشان در دست نبود، سیستم شمارهگذاری جدید و جایگزینی طراحی کردند.
اگر یک اثر شماره اپوس نداشته باشد با عنوان وو (WoO) ثبت میشود. این عبارت مخفف عبارت آلمانی «Werke ohne Opuszahl» به معنی «آثار بدون شماره اپوس» است.
سایر سیستمهای معروف شمارهگذاری هم شامل موارد زیر میشوند:
پژوهشگران این فهرستها را تهیه کردند تا آثار هر آهنگساز را به شکل دقیق، کامل و بر اساس ترتیب زمانی ثبت و دستهبندی کنند.
گفتیم که معنی opus چیست و چرا اهمیت دارد. اما در این میان، برداشتهای اشتباهی هم وجود دارد که احتمالاً شما را به خطا میاندازند. در ادامه برداشتهای رایج و اشتباه درباره شماره اپوس را بررسی میکنیم:
با اینکه واژه اپوس بیشتر با موسیقی کلاسیک غربی گره خورده است، اما ردپای آن گاهی در آثار موسیقی مدرن یا حتی در عنوان بعضی از آلبومها هم دیده میشود. در چنین مواقعی معمولا از اصطلاح اپوس برای اشاره به سبک موسیقی کلاسیک یا دادن حس هنریتر و جدیتر به یک اثر استفاده میکنند.
به عنوان مثال آثار کُرال اریک ویتاکر (Eric Whitacre) اغلب با شماره اپوس معرفی میشوند یا بعضی از آهنگسازان معاصر موسیقی فیلم و هنرمندان تجربی هم از این اصطلاح استفاده کردهاند تا آثارشان را دستهبندی کنند یا به آنها جنبه رسمیتری بدهند.
با همه اینها معمولاً در موسیقی پاپ یا راک امروزی از شماره اپوس استفاده نمیکنند، چون در چنین سبکهایی آلبومها و قطعات به شکل دیگری سازماندهی و معرفی میشوند.
برای آشنایی بیشتر و بهتر با نقش شماره اپوس، بد نیست به چند نمونه از معروفترین آثار موسیقی کلاسیک و شماره اپوس آنها نگاهی بیندازیم:
این اعداد به موسیقیدانها و افرادی که قصد یادگیری موسیقی و بررسی آثار را دارند، کمک میکند تا بهتر بتوانند آثار را از یکدیگر تفکیک کنند.
شماره اپوس روشی برای فهرستبندی آثار یک آهنگساز است که معمولاً بر اساس ترتیب انتشار یا گاهی بر اساس زمان ساخت اثر تعیین میشود.
معمولا آهنگساز یا ناشر هنگام انتشار اثر شماره اپوس را مشخص میکند.
Op. مخفف واژه opus و در زبان لاتین به معنی «اثر» است.
بسیاری از آثار آهنگسازان هرگز منتشر نشدند یا بعد از مرگ آهنگساز فهرستبندی شدند. به همین دلیل معمولاً با عنوان WoO یا با سیستمهای فهرستبندی دیگر معرفی میشوند.
خیر. بعضی از آهنگسازان و به خصوص آهنگسازان معاصر از شماره اپوس استفاده نمیکنند. برای شمارهگذاری آثار برخی دیگر از آهنگسازان هم، بعدها پژوهشگران سیستمهای فهرستبندی دیگری طراحی کردهاند.
با اینکه قرنها از شکلگیری مفهوم اپوس در موسیقی کلاسیک میگذرد، اما هنوز هم این واژه یکی از ابزارهای مهم برای درک بهتر آثار موسیقایی است و به ما نشان میدهد که آهنگساز موقع خلق یک اثر در چه دورهای از مسیر هنری خودش قرار داشته و اثر موردنظر در چه فضای تاریخی و سبکی شکل گرفته است.
فهمیدن اینکه معنی opus چیست برای هنرجویان و علاقهمندان به موسیقی راهی ساده و در عین حال ارزشمند برای فهم دقیقتر موسیقی کلاسیک است. فرقی نمیکند در حال شنیدن فرازهای احساسی آثار متأخر بتهوون باشید یا غرق در زیبایی ملودیک نوکتورنهای شوپن شوید؛ در هر حال آشنایی با شماره اپوس درک عمیقتر و دقیقتری از حال و هوا و پیشینه تاریخی هر اثر به شما میدهد و تجربه شنیداریتان را غنیتر میکند. تولید محتوا این متن توسط سایت لرن بلاگ صورت پذیرفته است.
